२.१ भौगोलिक स्थान
मंगलसेन नगरपालिका को क्षेत्रफल २२०.१४ वर्गकिलोमिटर रहेको छ । यस नगरपालिकाको केन्द्र मंगलसेन बजार क्षेत्रमा रहेको छ । यस नगरपालिकालाई १४ वडामा विभाजन गरिएको छ । यस नगरपालिकाको सिमाना पूर्वमा चौरपाटी गाउँपालिका, पश्चिममा साँफेबगर नगरपालिका, उत्तरमा बान्नीगढी जयगढ गाउँपालिका तथा दक्षिणमा ढकारी गाउँपालिकासम्म फैलिएको छ ।
२.२ ऐतिहासिक पहिचान नामांकन
धार्मिक, सांस्कृतिक एवं ऐतिहासिक, मन्दिरै मन्दिरको नगरीको रुपमा परिचित ललितपुर नगर नेपाल उपत्यकाको प्राचीन तथा महत्वपूर्ण ३ नगरहरु मध्ये र्सवप्राचीन नगर हो । अनुपम कलानगरीको रुपमा सुपरिचित यो नगर सफाई तथा अन्य कार्यहरु गर्न वि सं. १९७५ सालमा जारी भएको "पाटन सवाल" बाट "छेमडोल अड्डा"को नामबाट संचालन भई वि. सं. २००९ सालमा ललितपुर नगरपालिका, वि. सं. २०१८ सालमा ललितपुर नगर पञ्चायत, वि. सं. २०४७ सालमा पुनः ललितपुर नगरपालिका र वि. सं. २०५२ सालमा ललिपुर उप-महानगरपालिकाको रुपमा कायम भएको छ र २०७३/१२/१० मा ललितपुर महानगरपालिकाकाे रुपमा कायम भएकाे छ । यसरी ललितपुर महानगरपालिका नेपालको जेष्ठ नगरपालिका हो ।
२.३ राजनीतिक स्थिति
मंगलसेन नगरपालिका नेपालको संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक शासन प्रणाली अन्तर्गत स्थानीय तहको रूपमा सञ्चालन हुँदै आएको छ । नेपालको संविधान २०७२ अनुसार स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन बमोजिम यहाँ जननिर्वाचित नगर प्रमुख, उप–प्रमुख, वडा अध्यक्ष तथा वडा सदस्यहरूबाट स्थानीय शासन व्यवस्था सञ्चालन गरिन्छ । नगरपालिकामा बहुदलीय राजनीतिक प्रणाली अनुसार विभिन्न राजनीतिक दलहरूको सहभागिता रहँदै आएको छ । स्थानीय तहको निर्वाचनमार्फत जनप्रतिनिधिहरू चयन भई नीति निर्माण, योजना तर्जुमा तथा विकास कार्यहरूको कार्यान्वयन गरिन्छ । यस नगरपालिकामा राजनीतिक स्थायित्व, सेवा प्रवाहमा सुधार तथा विकास निर्माणका कार्यहरूलाई प्राथमिकतामा राखी स्थानीय सरकार सञ्चालन भइरहेको छ । वडा स्तरदेखि नगर स्तरसम्म जनसहभागिता र समावेशी विकासलाई विशेष जोड दिइएको छ ।
२.४ धरातलीय अवस्था
मंगलसेन नगरपालिका सुदूरपश्चिम प्रदेश अन्तर्गत अछाम जिल्लाको पहाडी भू–भागमा अवस्थित रहेको छ । यस नगरपालिकाको धरातल प्रायः पहाडी, भिरालो तथा असमान भू–संरचनाले युक्त छ । उचाइका हिसाबले विभिन्न स्थानहरूमा भिन्नता पाइन्छ, जसले गर्दा यहाँको भौगोलिक बनावट विविध प्रकृतिको देखिन्छ । यस क्षेत्रका धेरै भागहरू डाँडाकाँडा, खोँच तथा साना उपत्यकाहरूले बनेका छन् । नदी तथा खोल्साहरूले भू–आकृतिमा प्रभाव पारेका छन्, जसले कृषि योग्य समथर फाँटहरू सीमित मात्रामा उपलब्ध गराएको छ । धरातलीय अवस्थाका कारण यहाँको बसोबास प्रायः डाँडाको टुप्पो तथा ढलान क्षेत्रमा केन्द्रित रहेको छ । सडक तथा अन्य भौतिक पूर्वाधार निर्माणमा भौगोलिक चुनौतीहरू देखिए पनि स्थानीय सरकारले विकास निर्माणका कार्यहरूलाई क्रमशः विस्तार गर्दै लगेको छ ।
२.५ प्राकृतिक सम्पदा
मंगलसेन नगरपालिका प्राकृतिक स्रोत तथा सम्पदाले भरिपूर्ण क्षेत्र हो । यस नगरपालिकामा हरियाली वनजंगल, पहाडी भू–भाग, खोला–नाला तथा विविध जैविक विविधता पाइन्छ । वन क्षेत्रमा साल, सल्ला, बाँस लगायतका उपयोगी वनस्पतिहरू पाइने भएकाले स्थानीय जीवनशैली र अर्थतन्त्रमा यसको महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ । यस क्षेत्रका नदी तथा खोल्साहरूले सिँचाइ, खानेपानी तथा दैनिक जीवनयापनमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन् । साथै, यहाँ पाइने जडीबुटी तथा वन्यजन्तुहरूले जैविक विविधतालाई अझ समृद्ध बनाएका छन् । प्राकृतिक रूपमा रमणीय पहाडी दृश्य, शान्त वातावरण तथा हरियाली भू–भागका कारण यस नगरपालिका पर्यटकीय सम्भावनाले पनि भरिपूर्ण रहेको छ । स्थानीय सरकारद्वारा प्राकृतिक स्रोतहरूको संरक्षण तथा दिगो उपयोगमा जोड दिइँदै आएको छ ।
२.६ सांस्कृतिक उत्कृष्टता
मंगलसेन नगरपालिका सांस्कृतिक विविधता र परम्परागत सम्पदाले भरिपूर्ण क्षेत्र हो । यहाँ विभिन्न जातजाति, धर्म तथा समुदायहरूको सहअस्तित्व रहेको छ, जसले सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक एकतालाई मजबुत बनाएको छ । यस नगरपालिकामा हिन्दू धर्मसँग सम्बन्धित चाडपर्वहरू जस्तै दशैं, तिहार, माघे संक्रान्ति, शिवरात्रि आदि विशेष उत्साहका साथ मनाइन्छन् । साथै स्थानीय स्तरका मेला, जात्रा तथा परम्परागत पर्वहरूले यहाँको सांस्कृतिक पहिचानलाई अझ उजागर गरेका छन् । ढोल, दमाहा, मादल जस्ता परम्परागत बाजागाजा, लोकनृत्य तथा लोकगीतहरू यहाँको सांस्कृतिक सम्पदाको महत्वपूर्ण हिस्सा हुन् । यी परम्पराले पुस्तौँदेखि चलिआएको मौलिक संस्कृति संरक्षणमा योगदान पुर्याउँदै आएका छन् । यसरी मंगलसेन नगरपालिका आफ्नो मौलिक संस्कृति, परम्परा र सामाजिक एकताको कारणले सांस्कृतिक रूपमा महत्वपूर्ण नगरपालिकाको रूपमा परिचित रहेको छ ।
२.७ विकास सम्भावनाहरू
मंगलसेन नगरपालिका प्राकृतिक स्रोत, भौगोलिक अवस्था तथा सामाजिक संरचनाका आधारमा विविध विकास सम्भावनाहरू बोकेको क्षेत्र हो । कृषि तथा पशुपालन यस नगरपालिकाको प्रमुख आर्थिक आधार भएकाले आधुनिक कृषि प्रणाली, सिँचाइ सुविधा विस्तार तथा व्यावसायिक खेतीमार्फत आर्थिक विकासको ठूलो सम्भावना रहेको छ । यस क्षेत्रमा रहेको प्राकृतिक सौन्दर्य, पहाडी भू–दृश्य तथा सांस्कृतिक सम्पदाका कारण पर्यटन विकासको प्रशस्त सम्भावना देखिन्छ । होमस्टे, ग्रामीण पर्यटन तथा धार्मिक–सांस्कृतिक पर्यटनलाई प्रवर्द्धन गर्न सकिने अवस्था रहेको छ । त्यसैगरी शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक, खानेपानी तथा विद्युत् जस्ता आधारभूत पूर्वाधार विस्तारसँगै रोजगारी सिर्जना र जीवनस्तर सुधार गर्न सकिने अवसरहरू रहेका छन् । स्थानीय स्रोत–साधनको दिगो उपयोग गर्दै साना तथा मझौला उद्योगको विकासमार्फत आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माण गर्न सकिने सम्भावना पनि उच्च रहेको छ । यसरी मंगलसेन नगरपालिका समग्र विकासका दृष्टिले दीर्घकालीन सम्भावनायुक्त नगरपालिका हो ।
२.८ सदस्यता उत्पाद
मंगलसेन नगरपालिका मा विभिन्न सामुदायिक संस्था, सहकारी, कृषक समूह तथा आमा समूहहरूमा सदस्यता विस्तार र उत्पादनमुखी गतिविधिहरूलाई प्रोत्साहन दिइँदै आएको छ । स्थानीय समुदायलाई संगठित गरी आय–आर्जन वृद्धि, स्वरोजगार सिर्जना तथा उत्पादन क्षमता विकास गर्ने उद्देश्यले सदस्यता आधारित कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरिएका छन् । सहकारी संस्थाहरूको माध्यमबाट कृषि उत्पादन, पशुपालन, साना व्यवसाय तथा बचत–ऋण कार्यक्रमहरूलाई व्यवस्थित गर्दै स्थानीय जनतालाई आर्थिक रूपमा सशक्त बनाउने प्रयास भइरहेको छ । यसले समुदायमा आत्मनिर्भरता वृद्धि गर्नुका साथै उत्पादनशील क्षेत्रको विकासमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएको छ ।
२.९ मानव विकास सूचकांक
मंगलसेन नगरपालिका मानव विकास सूचकांकका आधारमा क्रमशः सुधार हुँदै गएको स्थानीय तह हो । शिक्षा, स्वास्थ्य, आयआर्जन तथा जीवनस्तरमा देखिएको सुधारसँगै यहाँको मानव विकास अवस्था विस्तारै उन्नत दिशातर्फ अग्रसर रहेको छ । शिक्षा क्षेत्रमा विद्यालय पहुँच विस्तार, साक्षरता दर वृद्धि तथा बालबालिकाको भर्ना दरमा सुधार देखिएको छ । स्वास्थ्य क्षेत्रमा आधारभूत स्वास्थ्य सेवा, खोप कार्यक्रम तथा मातृ–शिशु स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार भएको छ । आर्थिक रूपमा कृषि, पशुपालन तथा वैदेशिक रोजगारीले आयआर्जनमा योगदान पुर्याएको छ, जसले जीवनस्तरमा सुधार ल्याउन सहयोग गरेको छ । यद्यपि अझै पनि रोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य सेवा तथा पूर्वाधार विकासमा थप सुधार आवश्यक देखिन्छ । यसरी मंगलसेन नगरपालिका मानव विकास सूचकांक सुधारको क्रममा रहेको एक विकासोन्मुख नगरपालिका हो ।